समश्लोकी भगवद्‌गीता
संकलित Updated: 15 April 2021 07:30 IST

समश्लोकी भगवद्‌गीता : समश्लोकी भगवद्गीता अध्याय दहावा

संस्कृत भाषेतील गीतेचे पद्यरूपात मराठी भाषेत रूपांतर करण्याचे अवघड कार्य सदाशिवराव परांजपे यांनी केले.

समश्लोकी भगवद्गीता अध्याय नववा   समश्लोकी भगवद्गीता अध्याय अकरावा

श्री भगवानुवाच

तू मजसि महाबाहो अससी प्रिय रे बरें तुज व्हावें ॥

यास्तव उत्तम पुनरपि सांगे मी लक्ष तूं तया द्यावे ॥१॥

देव गण ऋषी-नाही मम उत्पत्ती कुणास समजेना ॥

कारण उत्पादक मी देवांना ऋषिगणादि सर्वांना ॥२॥

लोकांचा मी मोठा ईश्‍वर न जन्म न आदिही मजला ॥

हे तत्व जाणणारा पाप मुक्‍त पावतो न मोहाला ॥३॥

बुद्धि अमूढता ज्ञान इंद्रिय निग्रह तशी क्षमा शांती ॥

सुख दुःख जन्म मृत्यू सत्य भय अभय तशी अहिंसा ती ॥४॥

संतोष तशी समता तप दान यश अपयश हे मनाचे ॥

विकार हे उद्‌भवती मजपासुनीच प्राणि मात्रांचे ॥५॥

सप्‍त ऋषी पूर्वीचे सनकादिक चार मनुहि जे झाले ॥

ज्याची प्रजा सर्वही त्याना उत्पन्न मीच कीं केले ॥६॥

माझ्या विभूतिचे या उत्पादक शक्‍तीचें जया ज्ञान ॥

त्याला स्थिर कर्मयोग मिळतोच त्यांत मुळीच संशय न ॥७॥

उत्पादक मी सर्वा माझेपासून निर्मिती सारे ॥

समजून सूज्ञ भजती भक्‍ति पुरःसर मलाच ते सारे ॥८॥

चित्त मजकडे लावुनि ठेवुनि पंचप्राण मम ठायीं ॥

बोधुनि परस्परांना कीर्तन मम नित्य तोच मज ठायीं ॥९॥

ऐसे जे मज ठायी असती त्यानाच बुद्धि योगाला ॥

देतो मी त्यायोगें योगी ते सर्व पावती मजला ॥१०॥

त्यावर कृपा कराया अंतःकरणीं शिरे तयांच्या मी ॥

अज्ञान मोह तमा नाशीं उज्वल ज्ञानदीपें मी ॥११॥

अर्जुन उवाच

परब्रह्म परम धाम परम पवित्र हि तुलाच ऋषि सर्व ॥

देवर्षी नारद ही व्यास असित देवलादिकहि सर्व ॥१२॥

म्हणती शाश्‍वत अज तूं आदि देव दिव्य ईश्‍वरा तुजला ॥

भगवान आज पुनरपि सांगतोस तेंच तत्त्व तूंहि मला ॥१३॥

केशव जें तू वदसि मानी मी सत्य सर्व वचनाना ॥

भगवन्‌स्वरुप तुमचें न कळे दैत्या तसेंच देवांना ॥१४॥

देव देव भूतेशा जगत्पते भूत निर्मिणारानें ॥

स्वरुप पुरुषोत्तम तव जाणावें तूंच आत्म-शक्‍तीनें ॥१५॥

व्यापून सर्व लोका ज्यांच्या योगें जगत्पते असशी ॥

दिव्य विभूती त्यातच विस्तारें सांग सर्व तूं मजशी ॥१६॥

योगी चिंतन करितां मी कैसे तुजसि ओळखावें हे ॥

सांगे स्पष्ट कृपेनें वस्तू कोण स्वरुप तव आहे ॥१७॥

जनार्दना पुनरपि तव योग विभूती स्पष्टपणें सांग ॥

अमृता सम तव वचनें मम मना घडो तया सवे संग ॥१८॥

श्री भगवानुवाच

कुरुवर अनंत माझ्या असति विभूती अशक्‍य कथणे त्या ॥

सांगे तुला तथापि तयांतील मुख्य मुख्य असती त्या ॥१९॥

हृदयां तरि भूतांच्या आत्मा मी राहतो गुडाकेश ॥

आदि मी भूतांच्या मध्य तसा अंतही मीच ईश ॥२०॥

आदि त्यांतिल विष्णू तेजस्व्यांत मीच सहस्त्र रश्मी ॥

वायूत मरीची मी नक्षत्रातील कुमुद बांधव मी ॥२१॥

मघवान सुरांमध्यें सामवेद मीच सर्व वेदांत ॥

इंद्रिया मधे मन मी, चेतना असेच भूत मात्रांत ॥२२॥

शंकर रुद्रामध्यें यक्ष असुरांत कुबेर मीच असे ॥

अग्नी वसूत जाणा मेरु मी सर्व पर्वतात असे ॥२३॥

पार्था पुरोहितातिल मुख्य बृहस्पती तोहि मी आहे ॥

जल संचयांत सागर सेनानायकी स्कंद मी आहे ॥२४॥

महर्षी मधे भृगु मी वाचेंत एक अक्षर ॐकार ॥

यज्ञांत जपयज्ञ मी स्थावरांत मी हिमालय स्थीर ॥२५॥

वृक्षांतिल पिंपळ मी देवर्षीच्या मधील नारद मी ॥

गंधर्वात चित्ररथ सिद्धातिल कपिल थोर मुनि तो मी ॥२६॥

सागर मंथनांत निघे उच्चैश्रव अश्‍व थोर मी समजा ॥

ऐरावत दंतीतिल समजे कीं मानवांत मी राजा ॥२७॥

सर्वा युधांत वज्रचि सुरधेनु मीच सर्वा गायीत ॥

प्रजोत्पत्ती कारकहि अनंग मी वासुकीच सर्पात ॥२८॥

नागात शेष नागहि सर्व जलचरांत मी असे वरुण ॥

पितरात अर्यमा मी शास्त्यांतिल यमचि मजसि तूं जाण ॥२९॥

प्रल्हाद राक्षसांतिल गणना शास्त्यांत मी असे काल ॥

विनता सुत विग्रहणांतिल मी सर्व चतुष्पदांत शार्दूल ॥३०॥

वेगवानांत वायु मी सर्व शस्त्रधार्‍यांत राम मीच ॥

मत्स्यांतिल मकरच मी मी सर्व नदीत श्रेष्ठ जान्हवीच ॥३१॥

आदि मध्य अंतहि मी सृष्टयांचा अर्जुना असें जाण ॥

वादच वाद्यांचा मी अध्यात्म मज विद्या मधील गण ॥३२॥

अक्षरांत अकार मी द्वंद्व सर्व समासांत मी आहे ॥

अविनाशी कालहि मी विश्‍वमुख ब्रह्मदेवही आहे ॥३३॥

सर्व हरण मृत्यू मीं उत्पादक मीच जन्मती त्यांचा ॥

स्त्रिलिंगी मी कीर्ती श्री मेधा स्मृति धृति क्षमा वाचा ॥३४॥

सामांत साम मोठा गायत्री मीच सर्व छंदांत ॥

मासांत मार्गशीर्ष ऋतूमधे पहिलाच मी वसंत ॥३५॥

द्यूत कपटी जनांचें तेजस्व्या मधे तेजही मीच ॥

जय मी नि‍श्‍चय मी सर्व सात्विकांत सत्वही मीच ॥३६॥

वासुदेव वृष्णिकुलीं पांडवांत धनंजयच मी आहे ॥

व्यास मी मुनि जनांचा कविमध्यें मजसि नाव उशना हे ॥३७॥

शास्त्यांचा दण्डच मी नीति सर्व जयेच्छूंची मी ॥

मौनच गुह्याचे मी ज्ञानवानांचे ज्ञान तेंही मी ॥३८॥

विश्‍वांत अर्जुना या असणार्‍या वस्तुमधे मी बीज ॥

मी व्यापी ऐशी चराचरी नसे एकही चीज ॥३९॥

दिव्य अनंत विभूती माझ्या या शत्रु-तापना असती ॥

विस्तार हा तयांचा कथिला तुजसि जाण संक्षेप रिती ॥४०॥

सत्व विभूती किंवा लक्ष्मीने युक्‍त वस्तु जी जगती ॥

माझ्याच अंश योगें जाणे कीं होय तीस उत्पत्ती ॥४१॥

विस्तार बहु तो तुजला अर्जुन जाणोन काय उपयोग ॥

जाणे एका अंशे व्यापी मी विश्‍व शेष काय मग ॥४२॥

सारांश

शा.वि.

विस्तारें कथि तूं विभूति मजला कृष्णा जगीं ज्या तव ॥

तृप्‍तीना मजला जयी श्रवण मी केल्या तरी माधव ॥

सांगे कृष्ण तदा जगांतिल असे वस्तू मधे मूळ मी ॥

अंशानें मम विश्‍व सर्व भरले जाणे कुरुश्रेष्ठ मी ॥१॥

. . .