श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक ४ था

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक ३ रा   श्लोक ५ वा

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।

एकधा दशधाऽऽत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥४॥

एशीं स्त्रजिलीं भूतें महाभूतें । जीं जड मूढ अचेतें ।

त्यांसी वर्तावया व्यापारार्थें । विभागी आपणातें तत्प्रवेशीं ॥८५॥

पंचधा पंचमहाभूतें । तें कार्यक्षम व्हावया येथें ।

पंचधा विभागें श्रीअनंतें । प्रवेशिजे तेथें तें ऐक राया ॥८६॥

’गंध’ रुपें पैं पृथ्वीतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें ।

पूर्ण क्षमा आणोनि तीतें । चराचरभूतें वाहवी स्वयें ॥८७॥

पृथ्वीं प्रवेशला भगवंतु । यालागीं ते आवरण-जळांतु ।

उरलीसे न विरतु । जाण निश्चितु मिथिलेशा ॥८८॥

धरा धरी धराधर । यालागीं विरवूं न शके समुद्र ।

धराधरें पृथ्वी सधर । भूतभार तेणें वाहे ॥८९॥;

’स्वाद’ रुपें उदकांतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें ।

द्रवत्वें राहोनियां तेथें । जीवनें भूतें जीववी सदा ॥९०॥

जीवनीं प्रवेशे जगज्जीवन । याकारणें आवरण तेंचि जाण ।

न शोषितां उरे जीवन । हें लाघव पूर्ण हरीचें ॥९१॥;

तेजाचे ठायीं होऊनि ’रुप’ । प्रवेशला हरि सद्रूप ।

यालागीं नयनीं तेज अमूप । जठरीं देदीप्य जठराग्नि जाहला ॥९२॥

रुपयोगें लवलाहीं । हरि प्रवेशे तेजाच्या ठायीं ।

तें आवरण-वायूमाजीं पाहीं । न मावळे कांहीं यालागीं राया ॥९३॥;

वायूमाजीं ’स्पर्श’ योगें । प्रवेशु कीजे श्रीरंगें ।

यालागीं प्राणयोगें । वर्तती अंगें अनेक जीव ॥९४॥

वायूच्या ठायीं हृषीकेश । स्पर्शरुपें करी प्रवेश ।

यालागीं वायूचा ग्रास । सर्वथा आकाश करुं न शके ॥९५॥;

’शब्द’ गुणें हृषीकेश । आकाशीं करी प्रवेश ।

यालागीं भूतांसी अवकाश । सावकाश वर्तावया ॥९६॥

शब्दगुणें गगनीं । प्रवेशला चक्रपाणी ।

यालागीं तें निजकारणीं । लीन होऊनि जाऊं न शके ॥९७॥;

महाभूतीं निरंतर । स्वाभाविक नित्य वैर ।

येरांतेम ग्रासावया येर । अतितत्पर सर्वदा ॥९८॥

जळ विरवूं पाहे पृथ्वीतें । तेज शोषूं पाहे जळातें ।

वायु प्राशूं धांवे तेजातें । आकाश वायूतें गिळूं पाहे ॥९९॥

तेथ प्रवेशोनि श्रीधर । त्यांतें करोनियां निर्वैर ।

तेचि येरामाजीं येर । उल्हासें थोर नांदवी ॥१००॥;

एवं पंचभूतां साकारता । आकारली भूताकारता ।

तेथें जीवरुपें वर्तविता । जाहला पैं तत्त्वतां प्रकृतियोगें ॥१॥

त्यासी ब्रह्मांडीं ’पुरुष’ हें नांव । पिंडीं त्यातें म्हणती ’जीव’ ।

हा मायेचा निजस्वभाव । प्रतिबिंबला देव जीवशिवरुपें ॥२॥

शिवीं जे ’योगमाया’ विख्यती । जीवीं तीतें ’अविद्या’ म्हणती ।

हेचि मायेची मुख्यत्वें भ्रांती । स्वप्नस्थिती संसारु ॥३॥

ज्यातें म्हणती ’दीर्घस्वप्न’ । तो हा मायावी संसार संपूर्ण ।

निद्रेमाजीं दिसे जें भान । तें जीवाचें स्वप्न अविद्यायोगें ॥४॥

येथ जागा जाहल्या मिथ्या स्वप्न । बोध जाहलिया मिथ्या भवभान ।

हें अवघें मायेचें विंदान । राया तूं जाण निश्चित ॥५॥;

आतां जीवाची विषयावस्था । विषयरसीं विषयभोक्ता ।

एकधा दशधा विभागता । आईक नृपनाथा सांगेन ॥६॥

एकधा भागें अंतःकरण । स्वयें झाला जनार्दन ।

मन-बुद्धि-चित्त-अहंस्फुरण । चतुर्धा जाण विभागें ॥७॥

जीव आपुल्या परिपूर्णता । ’अहं’ म्हणे निजात्मसत्ता ।

तेथ मायेची अतिलाघवता । देहात्मता दृढ केली ॥८॥

अहंकारु वाढवितां देहात्मता । विसरे आपुली चिद्रूपता ।

तो विसरु वाढवी विषयचिंता । तेचि ’चित्त’ तत्त्वतां महामाया ॥९॥

देहअहंता अतिचपळ । तीतेंच म्हणती ’मन’ चंचळ ।

नाना संकल्पविकल्पजाळ । वाढवी प्रबळ भय-शोक-दुःख ॥११०॥

देहअंहतेचें शहाणपण । तिये नांव गा ’बुद्धि’ जाण ।

ते बुद्धीनें निश्चय केला पूर्ण । आम्हां जन्ममरण अनिवार ॥११॥

एवं देहाभिमानाचे माथां । चित्तचतुष्टयअवस्था ।

मुख्य संसाराचा कर्ता । जाण तत्त्वतां देहाभिमानु ॥१२॥

अहंकार धरी सोहंपण । तैं चित्तीं प्रगटे चैतन्यघन ।

तेव्हां मनही होय उन्मन । बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण परब्रह्मीं ॥१३॥

समूळ मावळल्या अभिमान । कैंची बुद्धि कैंचें मन ।

बुडे चित्ताचें चित्तपण । ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटे ॥१४॥

’एकधा’ विभाग अंतःकरण । त्याची उणखूण निजलक्षण ।

राया सांगितलें संपूर्ण । आतां ’दशधा’ लक्षण तें ऐक ॥१५॥

दशधा इंद्रियें अचेतन । तयांतें चेतविता नारायण ।

दशधारुपेम प्रवेशोन । इंद्रियवर्तन वर्तवी ॥१६॥

दृष्टीमाजीं झाला ’देखणें’ । दृश्य प्रकाशी दृश्यपणें ।

ऐसेनि प्रकाशकपणें । दृश्याभरणें दाखवी ॥१७॥;

श्रवणीं झाला तो ’ऐकणें’ । शब्द प्रकाशी शब्दलक्षणें ।

मग अर्थावबोधकरणें । शब्दविंदानें ऐकवी ॥१८॥;

रसीं ’रसस्वादु’ नारायण । रसने तोचि रसस्वादन ।

यापरी नानारससेवन । करवी जनार्दन जनांमाजीं ॥१९॥;

सुमनीं श्रीहरि ’सुगंध’ । घ्राणीं तोचि जाणे गंधावबोध ।

यापरी सुमनमकरंद । भोगवी गोविंद निजांगयोगें ॥१२०॥:

शीत-उष्ण-मृदु-कठिण । ’स्पर्श’ प्रकाशिता नारायण ।

त्वचेमाजीं तोचि स्पर्शज्ञ । यापरी जगजीवन भोगवी स्पर्श ॥२१॥;

वाचेचा ’वाचकु’ कमळापती । तोचि प्रकाशी शब्दपंक्ती ।

नाना शब्दार्थव्युत्पत्ती । वदवी निश्चितीं वाचाळपणें ॥२२॥;

करांच्या ठायीं ’देती घेती’ । अकर्तेनि कर्तव्यशक्ती ।;

चरणा आचरणें निगुती । ’गमनस्थिती गोविंदें’ ॥२३॥;

उपस्थसुखाची ’सुखप्राप्ती’ । तेणें सुखें सुखावे श्रीपती ।

स्त्रीपुरुषमैथुनव्युत्पत्ती । प्रकाशी अतिप्रीतीं पुरुषोत्तमु ॥२४॥;

गुदाचे ठायीं जें का ’क्षरण’ । तेंही अक्षरें होय जाण ।

यापरी निजात्मा परिपूर्ण । दशधा आपण विभागला देहीं ॥२५॥;

यापरी गा देहयोगें । विलासे विषयसंभोगें ।

भोग्य भोक्ता उभय भागें । प्रकाशूनि अंगें स्वयें भोगी ॥२६॥

जेवीं साळईच्या रुखा । साळईचि बीज देखा ।

साळईचि शाखोपशाखा । न विकारतां असका वृक्ष होये ॥२७॥

जेवीं कां ऊंस बीजीं पडे । तो बाहेर ऊंसपणेंचि वाढे ।

जरी भिन्न भिन्न कांडें चढे । तरी मागें पुढें रस एकु ॥२८॥

तेवीं विषय आणि करणें । प्रकाशूनि एकपणें ।

मग विषयरस सेवणें । जीवपणें स्वयें सेवी ॥२९॥;

. . .