श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक २६ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक २५ वा   श्लोक २७ वा

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।

मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥२६॥

सगुण अथवा निर्गुण । जेथ भगवत्स्वरूपवर्णन ।

कां भगवंत बोलिला आपण । अथवा भगवद्गुणकीर्ति जेथें ॥५०४॥

तें तें राया शास्त्र जाण । आवडे जैसें जीवुप्राण ।

विशेषेंसीं ज्ञानकथन । सप्रेम पूर्ण पढियंतें ॥५०५॥

गुरुमुखें ज्ञानकथा गोड । तेणें श्रीभागवतीं श्रद्धा दृढ ।

श्रवणें पुरे जीवाचें कोड । वोसरे चाड विषयांची ॥५०६॥

जीवीं नाहीं विषयकौतुकें । तरी विषय आवश्यक ।

साधकां होती बाधक । तेणें आत्यंतिक अनुतापु ॥५०७॥

अनिवार विषयावस्था । त्यागिली न वचे निजसत्ता ।

तेणें मुमुक्षूच्या चित्ता । अत्यंत व्यथा अनुतापें ॥५०८॥

नसतां विषयांची अतिप्रीति । स्वतां नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशिया साधकांप्रती । निर्णीत शास्त्रार्थीं नेमिला नेमु ॥५०९॥

नाहीं विषयांची आसक्ति । ना नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशी जे कां साधकस्थिति । नेमू त्याप्रती शास्त्रें केला ॥५१०॥

जो कां केवळ विषयासक्त । तो कदा न मानी शास्त्रार्थ ।

कां जो झाला जीवन्मुक्त । तोही शास्त्रार्थ मानूनि न मानी ॥५११॥

जैसी मृगजळाची भासे स्थिति । तैसे विषय मुक्तांप्रती ।

त्या विषयांचिये निवृत्ती । कोणते शास्त्रार्थीं मानावा नेमु ॥५१२॥

एवं अत्यासक्त अतिविरक्त । त्यांसी नेमु न चले येथ ।

मुमुक्षूंसीच शास्त्रार्थ । नेमी निश्चित निजनेमें ॥५१३॥

तेथ गुरुशिष्यसंवाद । करितां ज्ञानार्थबोध ।

ते बोधीं बाधी विषयबाध । तत्त्यागीं प्रसिद्ध शास्त्रार्थनेमु ॥५१४॥

मनसा-वाचा-कर्मावरोधु । येणें विषयंचा त्रिविध बाधु ।

त्या तिहींसही त्रिविधु । शास्त्रें अतिशुद्धु नेमिला नेमु ॥५१५॥

( पूर्वश्लोकोत्तरार्धम् ) - मनोवाक्कमदण्डं च सत्यं शमदमावपि ।

मनासी नेमु उपशमाचा । इंद्रियां नेमु तो दमाचा ।

सत्यें नेमिली वाचा । तिहींसही तिहींचा निजनेमु ॥५१६॥

विषयकाम गज दारुण । अहंमदें उन्मत्त पूर्ण ।

देहतारुण्यें अतिघूर्ण । तोडी बंधन विधीचें ॥५१७॥

रवंदी सुहृद राजा गुरु । सोंडां कवळी स्वर्गशिखरु ।

नरकनदीमाजीं अपारु । अतिदुस्तरु बुड्या देत ॥५१८॥

धर्मजळें क्षाळे अवचिता । सवेंचि सलोभ धुळी घाली माथां ।

घोळसी ब्रह्मादिकां समस्तां । अहंममता गर्जतु ॥५१९॥

त्यासी विवेकमहावत जाण । माथां चढों जाणे आपण ।

शास्त्रविधी-अंकुशें पूर्ण । धरिला आवरून करकरितु ॥५२०॥

त्यासी उपशमाचें संरक्षण । वैराग्ययुक्त ठेवूनि जाण ।

दमाचे शृंखळीं आकळून । सत्याचे स्तंभीं पूर्ण विवेकु बांधे ॥५२१॥

मनसा-वाचा-कायिक कर्म । येणें विषयबाधा बाधी परम ।

त्या तिहींसी केला त्रिविध नेम । त्या नेमाचें वर्म ऐक राया ॥५२२॥

आतां शमची ऐशी स्थिती । मनबुद्धयादि चित्तवृत्ती ।

सांडवूनि विषयासक्ती । लावी परमार्थीं प्रबोधूनि ॥५२३॥

पूर्वे उगवतां गभस्ती । आंधारु सांडी त्रिजगती ।

तेवीं गुरुवाक्यें शमाची प्राप्ती । विषयनिवृत्ति मानसिक ॥५२४॥;

बाह्य इंद्रियप्रवृत्ती । ’दमें’ दमोनि गुरुवाक्यस्थिती ।

मग शमाची संगति । आणी निवृत्ती इंद्रियकर्में ॥५२५॥

कन्या प्रतिपाळूनि जैसी । दान देतां जांवयासी ।

त्यागी बापचे कुळगोत्रासी । दमें इंद्रियें तैशीं विषयार्था ॥५२६॥;

झणीं वाचा जा‍ईल विकळ । तिसी ’सत्याच’ महामोकळ ।

दे‍ऊनि केली निखळ । अति‍अढळ सत्यधूत वाणी ॥५२७॥

"सत्यवादिया ब्रह्मादि वंदिती । असत्या होय अधोगती" ।

ऐसें व्याख्यान जे करिती । तेही वदती असत्य ॥५२८॥

कां रामनामाच्या आवृत्तीं । वाचा धूतली स्मरणोक्तीं ।

ते असत्यामाजीं पुढती । कदा कल्पंतीं बुडेना ॥५२९॥

मंथूनि काढिलें नवनीत । तें पुढती न बुडे ताकांत ।

तेवीं नामें वाचा निर्धूत । असत्य तेथ स्पर्शेना ॥५३०॥

जेवीं लागलेनि रविकरें । घृतकणिका स्वयें विरे ।

तेवीं सत्याचेनि निजनिर्धारें । असत्य चमत्कारें समूळ उडे ॥५३१॥

चंदनाचिया चौफेरीं । काष्ठत्वा मुकती खैर बोरी ।

तेवीं नामाच्या निजगजरीं । वाचेमाझारीं निजसत्य प्रगटे ॥५३२॥

झालेनि अर्कप्रकाशें । खद्योत हारपती जैसे ।

तेवीं रामनामसौरसें । लोपे अनायासें असत्य ॥५३३॥

अंवसेसी प्रतिपदे कुहु । गेलिया बिंब सांडी राहु ।

तेव्हां प्रकाशाचा समूहु । प्रगटे बहु जगामाजीं ॥५३४॥

तेवीं असत्याचेनि आक्रमें । वाचा प्रकाशे सत्यसंभ्रमें ।

जेवीं राजाज्ञा‍अनुक्रमें । प्रजा स्वधर्में वर्तती ॥५३५॥

सत्यापरतें नाहीं तप । सत्यापरता नाहीं जप ।

सत्यें पाविजे सद्रूप । सत्यें निष्पाप साधक होती ॥५३६॥

एवं काया वाचा आणि मनें । शमदमादिसत्यलक्षणें ।

जो नेमिला त्रिविधविंदानें । त्याचे विषयाचें धरणें तत्काळ उठी ॥५३७॥

ऐसिया स्वार्थलागीं जीवीं । भगवच्छास्त्रीं आवडी करावी ।

परी आणिकां शास्त्रां न लावी । द्वेषभावीं निंदेचें बोट ॥५३८॥

एका स्तुती एका निंदा । करितां आदळे अंगीं बाधा ।

यालागीं निंदानुवादा । साधक कदा नातळती ॥५३९॥

अर्धांगींची लक्ष्मी वंदावी । मा चरणींची गंगा काय निंदावी ।

निजजननी नमस्करावी । काय येरां द्यावी पांपर ॥५४०॥

तरी भज्य भजावें भजनीं । परी निंदा स्तुति सांडूनि दोनी ।

जो निजसत्यें होय मौनी । तैं ब्रह्मज्ञानीं अधिकारु ॥५४१॥

ऐशी न करितां व्युत्पत्ति । न सोशितां हे कष्टस्थिति ।

भावें करितां भगवद्भक्ति । फुकाची मुक्ति हरिभक्तां ॥५४२॥

ते भक्तीची निजस्थिति । राया सांगेन तुजप्रती ।

सुगमत्वें परमात्मप्राप्ति । हरिभक्त पावती तें ऐक ॥५४३॥

. . .