श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक १ ला

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

आरंभ   श्लोक २ रा

श्रीभगवानुवाच ।

मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।

वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥१॥

पूर्वीं वेदरूपें वर्णाश्रम । मीचि बोलिलों स्वधर्म ।

पंचरात्रादि वैष्णवधर्म । हें उपासनावर्म गुह्य माझें ॥४४॥

जो वर्ण जो आश्रम । तेणेंचि ते करावे स्वधर्म ।

आचरतां परधर्म । दुःख परम पाविजे ॥४५॥

उद्धवा येथ जाण । कर्ता पाहिजे सावधान ।

ते सावधानतेचें लक्षण । अतिविचक्षण जाणती ॥४६॥

कर्म चतुर्विध येथ । 'नित्य' आणि नैमित्त ।

काम्य आणि प्रायश्चित्त । जाण निश्चित विभाग ॥४७॥

येथ कर्म आचर निश्चिती । सावधान राखावी वृत्ती ।

आचरावयाची व्युत्पत्ती । विचित्र स्थिती सांगेन ॥४८॥

नित्य आणि नैमित्तिक । हें कर्म जाण आवश्यक ।

सांडोनियां फलाभिलाख । विधिप्रमुख आचरावें ॥४९॥

नित्यकर्म अधिक वाढे । तैं नैमित्तिकाचे आंग चढे ।

काम्य उचंबळलें विषयचाडें । तैंचि पडे निषिद्धी ॥५०॥

फलाभिलाषेंविण । नित्य नैमत्तिक जाण ।

करावें गा कृष्णार्पण । अर्पिती खूण जाणोनि ॥५१॥

काम्य कर्म आवश्यक । त्यजावें गा निःशेष ।

जेवीं कां वमिलें वमक । परतोनि लोक न पाहती ॥५२॥

समूळीं कामनेतें दंडावें । तैंचि काम्य कर्म सांडावें ।

येर्‍हवीं कार्मत्यागु न संभवे । कामना जीवें राखतां ॥५३॥

अंतरीं अनिवार कामना । बाह्य विरक्ती दावी जना ।

ते सविया विटंबना । त्यागु विचक्षणा तो नव्हे ॥५४॥

कामाचेनि अधिक मदें । कर्में निपजती निषिद्धें ।

समूळ कामनेचेनि छेदें । सर्व निषिद्धें मावळती ॥५५॥

अथवा देखतांचि निषिद्ध दिठीं । जो हरिनामें गर्जत उठी ।

निषिद्ध पळे बारा वाटीं । प्रायश्चित्तकोटी हरिनामें ॥५६॥

जेथ हरिनामाचे उमाळे । तेथ निषिद्ध तत्काळ जळे ।

निषिद्ध अभक्तां आदळे । भक्तांजवळें तें न ये ॥५७॥

काम्यनिषिद्धाची कथा । भक्तांसी नातळे सर्वथा ।

भगवंतु रक्षी निजभक्तां । दोषु तत्त्वतां त्यां नाहीं ॥५८॥

नामें प्रायश्चित्तांच्या कोटी । हे म्यां सांगितली गुह्य गोठी ।

प्रकट न करावी सृष्टीं । गुप्त पोटीं राखावी ॥५९॥

काम्यनिषिद्धाचे त्याग । तुज म्यां सांगीतले सांग ।

नित्यनैमित्तविभाग । तोही विनियोग परियेसीं ॥६०॥

मदर्पणें आवश्यक । करावें नित्यनैमित्तिक ।

तेंचि चित्ताचें शोधक । साधन मुख्य परमार्थी ॥६१॥

एक म्हणती स्वधर्म निर्फळ । वर्म नेणतीच ते बरळ ।

स्वधर्में होय जन्म सफळ । परमार्थफळ स्वधर्मीं ॥६२॥

किडाळ झाडावया दृष्टीं । रज देऊनि पाठींपोटीं ।

सुवर्ण घालितां पुटीं । झळकत उठी निजतेजें ॥६३॥

तैसा मज अर्पितां स्वधर्म । त्याचें सफळ होय निजकर्म ।

ऐसें नेणोनियां निजवर्म । कर्मभ्रम कर्मठां ॥६४॥

मज अर्पिती हातवटी । अवघड वाटेल जगजेठी ।

त्यासी माझी आवडी मोटी । त्याची दृष्टी मदर्पण ॥६५॥

कृष्णीं निश्चळ ज्याचें मन । त्याचें कर्म तितुकें कृष्णार्पण ।

त्यासी न अर्पितांही जाण । सहजें मदर्पण होतसे ॥६६॥

जो रथीं निश्चळ होऊनियां बैसे । तो न चळतांही चालतु दिसे ।

जाण स्वकर्म त्याचें तैसें । अनायासें मज अर्पे ॥६७॥

यापरी होऊनि अकामात्मा । सुखें आचरावें स्वधर्मा ।

तेणें सांडूनि रजतमा । सत्त्वें पुरुषोत्तमा पावती ॥६८॥

वर्णाश्रमसमुद्‍भवा । मूळ आश्रयो मी वोळ्खावा ।

कळकर्मनिजस्वभावा । उपासावा मी एकु ॥६९॥

वर्णासी आश्रयो मी प्रसिद्ध । जे जन्मले मुखबाहूरुपाद ।

आश्रमा आश्रयो मी विशद । गर्जती वेद ये अर्थीं ॥७०॥

देवो देवी कुळाचार । यांचें वस्तीचें मी घर ।

एवं मी सर्वाधार । हा कर्मी विचार देखावा ॥७१॥

गुज परियेसीं उद्धवा । कर्माध्यक्षु मी जाणावा ।

कर्मी मीचि अभिलाषावा । क्रियेनें धरावा मी एकु ॥७२॥

एवं कर्मआदिमध्यअंतीं । मी अविनाशु धरितां चित्तीं ।

तीं कर्मेंचि निष्कर्में होतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥

. . .