श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक २२ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक २१ वा   श्लोक २३ वा

द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।

दशैकशाखो द्विसुपर्णनीडः त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्टः ॥२२॥

भ्रमभूमीमाजिवडें । पापपुण्यजोडपाडें ।

बीज पडतांचि वृक्ष विरूढे । अग्नीं वाढे कल्पना ॥२४॥

पान फूल न दिसे फळ । वेलाअंगीं देखा सरळ ।

तेणेंचि वेला वाढ प्रबळ । तेवीं संसार सबळ कल्पनाग्रें ॥२५॥

कर्माकर्मप्रवाहजळें । भरिलें अविद्येचें आळें ।

अनंत वासना तेचि मूळें । वृक्ष तेणें बळें ढळेना ॥२६॥

सूक्ष्म वासना कल्पकोडी । अधोगती रुतल्या बुडी ।

संकल्पविकल्पें चहूंकडीं । पसरल्या बुडीं बुचबुचित ॥२७॥

संचितक्रियमाण वाफे भारी । सुबुद्ध भरले जळेंकरीं ।

भरिलेच मागुते भरी । प्रवाहो त्यावरी वाहत ॥२८॥

तेणें वृक्ष सबळ भारी । नित्य नूतन वाढी धरी ।

सगुण गुणाचे वाढीवरी । त्रिगुण अहंकारीं त्रिनाळ ॥२९॥

त्रिगुणगुणांची परवडी । येरांची येरांमाजीं मुरडी ।

येरायेरांवरी बुडी । मिसळे वाढीं वाढती ॥४३०॥

पंचभूतांच्या खांद्या थोरी । प्रपंच वाढल्या बाहेरी ।

पसरल्या येरयेरांवरी । मीनल्या परस्परीं वाढती ॥३१॥

समूळ गर्भ साधूनि रुखा । मनोमय वाढलिया शाखा ।

अग्री दशेंद्रियफांटे देखा । तिच्या झुळका डोलती ॥३२॥

त्या त्या शाखांमाजीं देखा । दैवतें आलीं वस्तीसुखा ।

करूनि कर्माचा आवांका । आपुलाली शाखा ते धरिती ॥३३॥

दशधा वायूची झडाड । तेणें तें डोलत दिसे झाड ।

त्यामाजीं दों पक्ष्यांचें नीड । अतिगूढ अतर्क्य ॥३४॥

जेथूनि उपजे निजज्ञान । तेंचि नीड हृदयभुवन ।

जीवू परमात्मा दोघेजण । अतर्क्य पूर्ण वसताती ॥३५॥

जीवू जो देहाभिमानी । परमात्मा जो निरभिमानी ।

इंहीं दोघींजणीं मिळोनी । हृदयभुवनीं नीड केलें ॥३६॥

जीव संकल्पविकल्पप्राप्ती । परमात्मा निर्विकल्पस्थिती ।

दोहींची हृदयामाजीं वस्ती । नीड निश्चितीं या हेतू ॥३७॥

पाहें पां वात पित्त श्लेष्मा । या आंतरत्वचा भवद्रुमा ।

वल्कलें म्हणावयाचा महिमा । भक्तोत्तमा या हेतू ॥३८॥

गगनाहूनि वाढला वरुता । शून्यासहित लांबला आरुता ।

सैंघ पसरला सभोंवता । दिशांच्या प्रांता सांडूनी ॥३९॥

एवं विस्तारलेनि विस्तारा । वृक्ष उन्मळोनि मदभरा ।

पंचरसांच्या विषयधारा । अतिमधुरा वर्षतू ॥४४०॥

श्रुतिस्मृति हींच पानें । त्यामाजीं उगवलीं स्वर्गसुमनें ।

दीक्षितभ्रमर ज्यांकारणें । अतिसत्राणें उडताती ॥४१॥

त्या वृक्षाचीं जावळीं फळें । सुखदुःख दोनी एके मेळें ।

शेंडा धरोनि समूळें । दोनीचि फळें पैं त्यासी ॥४२॥

जितुकीं सूर्यमंडळें भासती । तितुकी जाण याची स्थिती ।

सुखदुःखफळें तितुक्यांप्रती । कर्मप्राप्ती देतुसे ॥४३॥

सूर्यमंडळाआरुतें । सांगीतलें भववृक्षातें ।

चंद्रमंडळादि समस्तें । भवभय तेथें नाहीं न म्हण ॥४४॥

मी सूर्यमंडळमध्यवर्ती । त्या मजवेगळी जे स्फुरे स्फूर्ती ।

तेथवरी भवभयाची प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४५॥

सूर्याचें जें सूर्यमंडळ । तेंही संसारामाजीं केवळ ।

जो न खाय या वृक्षाचें फळ । तोचि रविमंडळभेदक ॥४६॥

वृक्षाचीं दोनी फळें येथें । दोहों फळांचे दोघे भोक्ते ।

दोघे संसाराआंतौते । ऐक तूतें सांगेन ॥४७॥

. . .