श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक १ ला

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

आरंभ   श्लोक २ रा

श्रीभगवानुवाच ।

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः ।

सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥१॥

सत्त्वरजतमादि गुण । निश्चयेंसी मायेचे जाण ।

हें द्वादशाध्यायीं निरूपण । तुज म्यां संपूर्ण सांगीतलें ॥३१॥

सच्चिदानंदू जो येथ । आत्म्यासीं अभिन्न नित्य ।

तैसे गुण नव्हती समस्त । ते प्राकृत प्रकृतिकार्यें ॥३२॥

जें सद तेंचि चिद । जें चिद तोचि आनंद ।

स्वरूपीं नाहीं त्रिविध भेद । तें एकवद सच्चिदानंद ॥३३॥

जेवीं श्वेतता मृदु मधुर । त्रिविध भेदें एक साखर ।

तेवीं सच्चिदानंद अविकार । वस्तु साकार एकवद ॥३४॥

प्रकृति गुणांतें उपजविती । गुणांस्तव सबळ प्रकृती ।

गुणांसी आत्म्यासी संगती । न घडे कल्पांतीं उद्धवा ॥३५॥

येथ विद्याउत्पत्तिलक्षण । स्वयें सांगे नारायण ।

करूनि गुणें गुणांचें मर्दन । सद्विद्या जाण साधावी ॥३६॥

सत्त्व वाढवून सुरवाडें । जैं रज तम निःशेष झडे ।

तैं सद्विद्या हाता चढे । सत्त्वाची वाढी मोडे निजसत्त्वेकरूनी ॥३७॥

सर्पु लागला होय ज्यासी । विष खादल्या उतार त्यासी ।

तें विष खातां येरे दिशीं । आत्मघातासी वाढवी ॥३८॥

तैसें रजतमलोपें सत्त्व वाढे । वाढलें सत्त्व बाधकत्वें कुडें ।

तेही बाधा मी तुज पुढें । अतिनिवाडें सांगेन ॥३९॥

मी अलिप्त कर्मकार्या । मी ज्ञाता मी महासुखिया ।

ऐशा वाढवूनि अभिप्राया । गुणें गुणकार्या गोंविजे सत्त्वे ॥४०॥

ऐसा वाढला जो सत्त्वगुण । त्यासी उपशमात्मक निजसत्त्वे जाण ।

समूळ करावें निर्दळण । तैं समाधान पाविजे ॥४१॥

उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । समानता तिहीं गुणांसी ।

केवीं वाढी होईल सत्त्वासी । गुण गुणांसी राखण ॥४२॥

वाढल्या तमोगुण । नावडे तेव्हां ज्ञानध्यान ।

नावडे त्याग भोग चंदन । निद्रा दारुण कां कलहो ॥४३॥

वाढल्या रजोगुण । ऐकतां ज्ञाननिरूपण ।

त्याचें भोगासक्त मन । सदा ध्यान विषयांचे ॥४४॥

धनलोभ सुदल्या दिठी । पांपरा घेतल्या क्रोध नुठी ।

हे रजोगुणाची कोटी । लोभिष्ट पोटीं स्त्रीपुत्रां ॥४५॥

वाढलिया सत्त्वगुण । स्त्रियादिभोगीं उदासीन ।

सदा करी भगवच्चिंतन । कां करी कीर्तन हरीभक्ती ॥४६॥

क्रोधलोभमोहलक्षण । सत्त्वकाळीं नुठे जाण ।

परी एकला केवीं वाढे सत्त्वगुण । गुणांसी राखण गुण होती ॥४७॥

मागें तम पुढें रज पूर्ण । मध्यें अडकला सत्त्वगुण ।

तो कैसेनि वाढेल जाण । अडकलेपण सुबद्ध ॥४८॥

ऐसी आशंका धरूनि जाण । म्हणसी वाढेना सत्त्वगुण ।

तें सत्त्ववृद्धीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥४९॥

. . .