श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक २८ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक २७ वा   श्लोक २९ वा

यर्हि संसृतिबंधोऽयं आत्मनो गुणवृत्तिदः ।

मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥२८॥

जो डोल्हारां बैसे यथासुखें । तो न हालतां हाले तेणें हरिखें ।

उंच नीच खाय झोंके । निजकौतुकें हिंदोळे ॥२॥

हिंदोळतांही प्रबळ । डोल्हाराचि अतिचंचळ ।

बैसला तो निजनिश्चळ । मानी केवळ मी हालतों ॥३॥

जीवासी झाली तैशी वानी । अहंममतेच्या अभिमानीं ।

तिनी अवस्था स्वयें मानी । जेवीं कां स्वप्नीं गृहदारा ॥४॥

हो कां लोखंडकाम घडतां । लोहाचे घाय अग्नीचे माथां ।

प्रत्यक्ष दिसती वाजतां । लोहतादात्मतासंयोगें ॥५॥

तेणें अग्निसंगें वाडेंकोडें । लोहकामचि घडे मोडे ।

परी अग्नीसी घडमोड न घडे । तेणें पडिपाडें जीवू येथें ॥६॥

जेवीं अग्निवीण लोह न घडे । तेवीं आत्मसंयोगेंवीण पुढें ।

बुद्धि केवळ जड वेडें । कर्मक्रिया नातुडे सर्वथा ॥७॥

लोह घडवूनि अग्नि न घडता । कर्म करवूनि जीव अकर्ता ।

तरी वृत्तिसंगें तदात्मता । अहंकर्ता हें मानी ॥८॥

जीव आपुले प्रकाशता । झाला वृत्तीतें प्रकाश करिता ।

वृत्ति जीवासी नानावस्था । निजस्वभावता देतसे ॥९॥

सूर्यें प्रकाशिलें जळ । जळें केलें प्रतिमंडळ ।

खळाळ चंचळ निश्चळ । कांपे चळचळ जळकंपें ॥४१०॥

सूर्याची गगनीं नित्य वस्ती । तो जळें आणिला अधोगती ।

तेवीं वृत्तीचि या निजख्याती । मुक्तांतें दाविती बद्ध करूनी ॥११॥

आत्म्यानें प्रकाशिली वृत्ती । वृत्तीनें आत्म्यासी जीवप्राप्ती ।

जीवा जीवत्वें देहासक्ती । सुखदुःखप्राप्ती तेणें भोगी ॥१२॥

एवं वृत्तीचिया संगती । वाढली विषयांची आसक्ती ।

तेणें संसारबंधप्राप्ती । झाली निश्चितीं जीवासी ॥१३॥

हो कां गुणचित्त-विषयासक्ती । जरी झाली जीवासी बंधप्राप्ती ।

तरी आवरावी विषयवृत्ती । वैराग्ययुक्तीं गुरुकृपा ॥१४॥

ऐक गुरुकृपेची मातू । तिहीं अवस्थांमाजीं सततू ।

जो मी तुरीय गुणातीतू । ते अभ्यासीं लावितू निजबोधें ॥१५॥

नवल अभ्यासाची गोठी । विषयवृत्तीच्या पाठींपोटीं ।

मज तुरीयातें दावी दिठी । बोधपरिपाटी निजबोधें ॥१६॥

मी तुरीय तंव संततु । सर्वीं असे सर्वगतु ।

शिष्यवृत्तीसी मजआंतु । गुरु निजस्वार्थु दाखवी ॥१७॥

सुतावेगळें लुगडें । करूं जातां गा उघडें ।

तेथ क्रियाचि लाजोनि बुडे । मागें पुढें सूतचि ॥१८॥

तेवीं साधकासी जाण । विषयांचें विषयभान ।

माझे स्वरूपीं नव्हेचि भिन्न । चैतन्यघन मीचि मी ॥१९॥

तेथ नामरूपवर्णभेद । नाहीं कर्म कर्ता विधिवाद ।

बुडाले प्रणवेंसीं वेद । केवळ शुद्ध मी एक ॥४२०॥

तेथें भ्रमेंसहित पळाली भ्रांती । क्रियेसहित गळाली प्रवृत्ती ।

लाजा विराली निवृत्ती । स्वस्वरूपीं वृत्ती विनटली ॥२१॥

सूर्योदयो जाहल्यापाठीं । समूळ अंधारातें घोंटी ।

खद्योताची नळी निमटी । नक्षत्रकोटी तत्काळ गिळी ॥२२॥

तेवीं माझी स्वरूपप्राप्ती । मायेची मावळे स्फूर्ती ।

लाजा विसरे प्रवृत्तिनिवृत्ती । नित्यतृप्ती स्वानंदें ॥२३॥

ऐशी माझ्या स्वरूपाची गोडी । जैं साधकां लागे धडफुडी ।

तैं चित्त विषयातें सांडी । विषयो वोसंडी चित्तातें ॥२४॥

जीं देंठीं वाढलीं फळें । तींचि परिपाकाचे वेळे ।

होती देंठावेगळें । देंठू तो फळें धरीना ॥२५॥

कां मंथूनि काढिलें नवनीत । तें परतोनि घातल्या ताकाआंत ।

तें ताकेंसी होय अलिप्त । तैसें चित्त विषयांसी ॥२६॥

पावल्या माझी स्वरूपता । दैव बळें विषयो देतां ।

चित्तासी नुपजे विषयावस्था । स्वभावतां अलिप्त ॥२७॥

एवं साधिल्या माझा योगू । चित्तविषयांचा वियोगू ।

सहजेंचि होय चांगू । हा सुगम सांगू उपावो ॥२८॥

येथें झणें आशंका धराल देख । स्वरूप शुद्ध अवघें एक ।

तेथें कैंचें बाध्यबाधक । काय साधक साधिती ॥२९॥

ऐशाही संधीमाजीं जाण । अहंता बंधाचें कारण ।

त्याचें सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥४३०॥

. . .