श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक ३२ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक ३१ वा   श्लोक ३३ वा

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् । भुङ्क्ते समस्तकरणैहृदि तत्सदृक्षान् ।

स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः । स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ॥३२॥

तिहीं अवस्थांच्या ठायीं । आत्मा एकचि असे देहीं ।

तोचि देहाच्या ठायीं विदेही । साक्षी पाहीं सर्वांचा ॥८१॥

मी बाळ तोचि झालों तरणा । आतां आलों म्हातारपणा ।

ऐशा वयसांचे साक्षीपणा । आपण आपणा देखतू ॥८२॥

जागृतीसी नाना भोग । सविस्तर भोगी अनेक ।

तेचि स्वप्नामाजीं साङ्ग । निजहृदयीं चांग विस्तारी ॥८३॥

जागृतिभोगाचा संस्कारू । तोचि स्वप्नामाजीं विस्तारू ।

मनोमय विश्वाकारू । निजहृदयीं वेव्हारू वाढवी ॥८४॥

गज तुरंग खर नर । गिरी दुर्ग पुर नगर ।

विशाळ सरिता समुद्र । वासनेचें वैचित्र्य स्वप्नीं देखे ॥८५॥

नाहीं जागृती नाहीं स्वप्न । अंतःकरणही करोनि लीन ।

सुषुप्तिकाळीं तोचि जाण । अहंकारेंवीण उरलासे ॥८६॥

विश्वाभिमानी इंद्रियवृत्ती । तेणें तो देखतसे जागृतीं ।

तैजस अभिमानी अविद्यावृत्ती । स्वप्नस्थिती तो देखे ॥८७॥

प्राज्ञ अभिमानी मूढवृत्ती । तो देखतसे सुषुप्ती ।

एक आत्मा तिहींप्रती । न घडे निश्चितीं म्हणाल ॥८८॥

तिहीं अवस्थांचे अभिमानी । म्हणाल देखणे भिन्न तिनी ।

तरी एक आत्मा द्रष्टेपणीं । उरला निदानीं तें ऐका ॥८९॥

पहिला जो कां मी जागता । तेणें म्यां देखिली स्वप्नावस्था ।

तोचि मी सुखें निजेला होता । या तिनी अवस्था स्वयें मी जाणें ॥४९०॥

जेणें जे देखिली नाहीं । तो ते अवस्था सांगेल कायी ।

यालागीं तिहीं अवस्थांचे ठायीं । आत्मा पाहीं अनुस्यूत ॥९१॥

जागृतीं इंद्रियां देखणेपण । स्वप्नीं देखणें तें तंव मन ।

सुषुप्ति गाढ मूढ अज्ञान । कैंचें देखणेपण आत्म्यासी ॥९२॥

येही आशंकेचें वचन । ऐका द्विज हो सावधान ।

मन इंद्रियें जडें जाण । देखणेपण त्यां कैंचें ॥९३॥

जो मनाचा चाळकू । जो इंद्रियांचा प्रकाशकू ।

जो सुषुप्तीचा द्योतकू । साक्षित्वें एकू तो आत्मा ॥९४॥

म्हणाल सुषुप्ती आत्मा नाहीं । बोलणें न घडे कांहीं ।

मी सुखें निजेलों होतों पाहीं । हें कोणाचे ठायीं जाणवे ॥९५॥

प्रकृतिकार्याहूनि परता । देहादि अवस्थांतें प्रकाशिता ।

गुण‍इंद्रियांचा नियंता । जाण तत्त्वतां तो आत्मा ॥९६॥

इंद्रियें आत्मा नव्हती हा नेम । त्यांचें सदा एकदेशी कर्म ।

आत्मा सर्वकर्ता सर्वोत्तम । करोनि निष्कर्म सर्वदा ॥९७॥

मन आत्मा नव्हे तें ऐक वर्म । संकल्पविकल्प त्याचें कर्म ।

आत्मा निर्विकल्प निरुपम । विश्रामधाम जगाचें ॥९८॥

जो सुषुप्तिसुखभोगसाक्षी । जो देखणेपणें तिहीं लोकीं ।

तो मी आत्मा गा एकाकी । जाण निष्टंकीं निश्चित ॥९९॥

एवं युक्तीचिया विभागलीला । परमात्मा जो एकू साधिला ।

तो साधकांसी उपयोगा आला । योग सिद्धी नेला तेणें बळें ॥५००॥

. . .