श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक २४ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक २३ वा   श्लोक २५ वा

यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया ।

ममार्चोपासनाभिर्वा, नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः ॥२४॥

त्यजोनियां सकळ भोग । यमनियमेंसीं योगमार्ग ।

आसनस्थ होऊनि चांग । दे मुद्रा साङग ’आधारीं’ ॥२५०॥

तेव्हां अपान ऊर्ध्वमुखें वाढे । जों वरता ’स्वाधिष्ठाना’ चढे ।

प्राण प्राणायामें अडे । तो मागुता मुरडे नाभिस्थाना ॥५१॥

सम होतां प्राणापान । पिंडब्रह्मांडाचें शोधन ।

स्वयें वायु करी गा आपण । मलक्षालन शरीरीं ॥५२॥

कफ पित्त दोन्ही खाये । नाडींतें शोधीत जाये ।

जुने संचित मल पाहें । तेही लवलाहें निर्दळी ॥५३॥

नवल वायूचें प्रबळ बळ । पिंडब्रह्मांडींचे सकळ मळ ।

धोऊनि करी गा निर्मळ । पवित्रता केवळ महायोगें ॥५४॥

तेथें प्रगटे रोगाची परवडी । महाविघ्नांची पडे उडी ।

धांवती विकल्पाच्या कोडी । सिद्धींची रोकडी नागवण पावे ॥५५॥

इतुकीं अंगीं आदळतां जाण । साधक न सांडी जैं आंगवण ।

तैं सम होती प्राणापान । सत्य जाण उद्धवा ॥५६॥

प्राणापानांच्या मिळणीं । शक्ति चेतवे कुंडलिनी ।

ते प्राणापानांतें घेउनि । सुषुम्नास्थानीं प्रवेशे ॥५७॥

ते आद्यशक्ति अचाट । चढे पश्चिमेचा महाघाट ।

तेथें षड्‌चक्रांचा कडकडाट । पूर्वीच सपाट पवनें केला ॥५८॥

कुंडलिनी चालतां वाटा । चुकल्या आधिव्याधींच्या लाटा ।

बुजाल्या विकल्पांच्या वाटा । महाविघ्नांच्या झटा बाधूं न शकती ॥५९॥

साधितां उल्हाटशक्तीचे उलट । उघडे ब्रह्मरंघ्रींचें कपाट ।

तंव लोटले सहस्त्रदळाचे पाट । अतिचोखट चंद्रामृत ॥२६०॥

तें प्राशूनि कुंडलिनी बाळा । संतोषें सांडी गरळा ।

ते शरीरीं वोतली कळा । तेणें पालटला देहभाव ॥६१॥

शरीराकारें वोतिली कळा । तेणें देहो दिसे अतिसोज्जवळा ।

ना तो ब्रह्मरसाचा पुतळा । कीं उमलला कळा शांतिसुखाचा ॥६२॥

जीवाचें जीवन मुसावलें । कीं ब्रह्मविद्येसी फळ आलें ।

ना ते चैतन्या कोंब निघाले । तैसे शोभले अवयव ॥६३॥

त्या देहाचेनि लाघवें । जगाच्या डोळां सामावे ।

जीवामाजीं वावरों पावे । निजस्वभावें सबाह्य ॥६४॥

तो पवनाची करोनि पायरी । सुखें चाले गगनावरी ।

या नांव परम ’खेचरी’ । सिद्धेश्वरीं बोलिजे ॥६५॥

त्याचिया अंगींचिया दीप्ती । खद्योतप्राय गभस्ती ।

त्याचें चरणामृत वांछिती । अमरपति इंद्रचंद्र ॥६६॥

क्रमूनि औटपीठ गोल्हाट । भ्रमरगुंफादि शेवट ।

भेदूनि सोहंहंसाचें पीठ । परमात्मा प्रकट होऊनि ठाके ॥६७॥

हा योगाभ्यासें योग गहन । अवचटें कोणा साधे जाण ।

हा मार्ग गा अतिकठिण । स्वयें श्रीकृष्ण बोलिला ॥६८॥

हेंचि मानतें श्रीकृष्णनाथा । तरी आन साधन न सांगता ।

हा मूळश्लोकार्थ पाहातां । कळेल तत्त्वतां साधूंसी ॥६९॥

हा ऐकतां अतिगोड वाटे । परी करितां काळीज फाटे ।

तरी न साधेचि महाहटें । येथ ठकले लाठे सुरनर ॥२७०॥;

असो हें अत्यंत कठिण । तुज मी सांगेन गा आन ।

’आन्वीक्षिकी’ विद्या जाण । त्वंपदशोधनविवेकु ॥७१॥

तत्पदाहूनि वेगळा । पांचभौतिक तत्त्वांचा गोळा ।

चुकोनि व्यापका सकळा । कोठें निपजला एकदेशी ॥७२॥

अनादि मायाप्रवाहयोगें । तन्मात्राविषयसंगें ।

मनाचेनि संकल्पपांगें । वेगळें सवेगें मानलें ॥७३॥

मनें मानिला जो भेदु । त्यासी करावा अभेदबोधु ।

येचि अर्थीं स्वयें गोविंदु । विवेक विशदु दाखवी ॥७४॥

पांचभौतिक शरीर खरें । तेथ पृथ्वी प्रत्यक्ष जळीं विरे ।

पृथ्वीचा गंध जळीं भरे । तैं पृथ्वी सरे निःशेष ॥७५॥

त्या जळाचा जळरसु । शोधुनि जैं घे हुताशु ।

तैं जळाचा होय र्‍हासु । विरे निजनिःशेषु तेजतत्त्वीं ॥७६॥

त्या तेजाचें कारणरुप । गिळी वायूचा पूर्ण प्रताप ।

तेव्हां तेजाचें मावळे स्वरुप । वायूची झडप लागतां ॥७७॥

त्या वायूचा स्पर्शगुण । नेतां गगनें हिरुन ।

तेव्हां वायूचें नुरे भान । राहे मुसावोन गगनचि ॥७८॥

केवळ गगना नुरे उरी । तें गुणकार्येंसीं रिघे अहंकारीं ।

अहंकारु रिघे मायेमाझारीं । माया परमेश्वरीं मिथ्या होय ॥७९॥

रात्रि आपुलिया प्रौढीं । आंधारातें वाढवी वाढी ।

तेथ नक्षत्रें खद्योत कोडी । मिरविती गाढीं निजतेजें ॥२८०॥

ते रात्रि येतां सूर्यापुढें । स्वकार्येंसीं सगळी उडे ।

पाहों जातां मागेंपुढें । कोणीकडे असेना ॥८१॥

तेवीं परमेश्वरीं माया । कार्यकारणेंसीं गेली वायां ।

मिथ्यात्वेंचि न ये आया । नुरेचि दिसावया मागमोसु ॥८२॥

मायाप्रतिबिंबित चैतन्या । आणी ’जीव’ या अभिधाना ।

ते माया गेलिया जाणा । होय जीवपणा र्‍हासु ॥८३॥

बुडालें जीवशिवांचें भान । उडालें मनाचें मनपण ।

कोंदलें चैतन्यघन । परम समाधान साधकां ॥८४॥

करिताम त्वंपदाचें शोधन । होय तत्पदीं समाधान ।

हे ’आन्वीक्षिकी विद्या’ जाण । विवेकसंपन्न पावती ॥८५॥;

न करितां योगसाधन । न लगे त्वंपदाचें शोधन ।

याहोनि सुलभ साधन । तुज मी आन सांगेन ॥८६॥

जेथ कष्ट करितां तरी थोडे । परी योगाचे सकळ फळ जोडे ।

त्वंपदशोधन त्यापुढें । होय बापुडें लाजोनि ॥८७॥

ते माझी गा निजभक्ति । माझ्या रामकृष्णादि ज्या मूर्ती ।

पूजितां त्या अतिप्रीतीं । मी श्रीपती संतोषें ॥८८॥

तेथें माझें श्रवण माझें कीर्तन । माझें नाम माझें स्मरण ।

माझें ध्यान माझें भजन । माझें चिंतन सर्वदा ॥८९॥

हृदयीं माझें सदा ध्यान । मुखीं माझें नाम माझें स्तवन ।

श्रवणीं माझी कथा माझें कीर्तन । करीं माझें पूजन सर्वदा ॥२९०॥

चरणीं प्रदक्षिणा यात्रागमन । अष्टांगीं सर्वदा माझें नमन ।

ऐसें अनन्य माझें भजन । विनटलेंपण मद्भक्तीं ॥९१॥

ऐसे विनटले जे माझे भजनीं । त्यांसी मी विकलों चक्रपाणी ।

त्यांवेगळें पढियंतें कोणी । आन त्रिभुवनीं मज नाहीं ॥९२॥

यापरी करितां माझें भजन । न लगे योगादिकांचें स्मरण ।

मी भक्तिवेगळा श्रीकृष्ण । नातुडें जाण उद्धवा ॥९३॥;

अवचटें दैवगतीं येथ । योगियासी जैं घडे दुरित ।

तैं त्यासी न लगे कर्मप्रायश्चित्त । तेंचि सांगत श्रीकृष्ण ॥९४॥

. . .