श्रीएकनाथी भागवत
एकनाथ महाराज Updated: 15 April 2021 07:30 IST

श्रीएकनाथी भागवत : श्लोक ३२ वा

ज्ञानेश्वरीतील उणीव एकनाथी भागवताने भरून काढली.

श्लोक ३१ वा   श्लोक ३३ वा

अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥३२॥

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदाऽर्थनिष्ठः ।

अहंअध्यासें संसारप्राप्ती । जीवासी लागली निश्चितीं ।

त्या अहंकाराचे निवृत्तीं । भवनिर्मुक्ती जीवासी ॥७३॥

ऐसा बाधकत्वें दुर्धर । कैंचा उठिला अहंकार ।

हाही पुसों पाहसी विचार । ऐक साचार सांगेन ॥७४॥

स्वस्वरुपातें विसरुन । दृढ जें स्फुरे मीपण ।

तोचि अहंकार जाण । विकारें त्रिगुणक्षोभक ॥७५॥

जागृतीचा जो विसरु । तोचि स्वप्नसृष्टीचा विस्तारु ।

वस्तुविमुख जो अहंकारु । तोचि संसारु त्रिगुणात्मक ॥७६॥

विकारें क्षोभती तिन्ही गुण । हें विस्मरण मोहाचें लक्षण ।

तेणें विकारले तीन गुण । ते विभाग भिन्न अवधारीं ॥७७॥

मूळीं बोलिला वैकारिक । तो अहंकार जाण सात्त्विकू ।

तो चित्तचतुष्टयद्योतूक । होय प्रकाशकू अधिदैवें ॥७८॥

सत्त्वापासोनि उपजे मन । मनापासाव विकार गहन ।

यालागीं वैकारिक जाण । सत्त्वगुण बोलिजे ॥७९॥

ज्ञान कर्म उभय पंचक । हा इंद्रियांचा दशक ।

जाहला रजोगुण द्योतक । यालागीं ऐंद्रियक म्हणिपे त्यासी ॥३८०॥

तामस गुण जो कां येथें । आकाशादि पंचीकृतें ।

आवरणरुपें महाभूतें । विषयसमवेतें उपजवी ॥८१॥

महाभूतें विषयपंचक । झाला तमोगुण प्रकाशक ।

यालागीं भूतादि देख । यासी आवश्यक बोलिजे ॥८२॥

एवं त्रिगुणगुणविकारें । काम्यकर्मसंस्कारें ।

सबळ होऊनि अहंकारें । संसारीं संचरे नाना हेतु ॥८३॥;

या प्रकृतिविकारांपासून । आत्मा अतिशयें भिन्न ।

जेवीं मृगजळातें भरुन । अलिप्त भानू नभामाजीं ॥८४॥

जैसा प्रकाशोनि सर्पाकार । सर्पासी नातळे स्वयें दोर ।

तेवीं प्रकाशोनि संसार । निःसंग निर्विकार निजात्मा ॥८५॥

जेवीं कृष्ण पीत रक्त श्वेत । स्फटिक ठेवितां तेथतेथ ।

जरी तदाकार भासत । तरी तो अलिप्त शुद्धत्वें ॥८६॥

तैसा गुणसंगें जीवात्मा बद्ध । दिसे तरी तो अतिशुद्ध ।

हा नेणोनियां निजबोध । करिती विवाद मतवादी ॥८७॥

एक म्हणती आत्मा देही । एक म्हणती तो विदेही ।

एक म्हणती आत्म्याच्या ठायीं । हे दोन्ही नाहीं सर्वथा ॥८८॥

एक म्हणती आत्मा सगुण । एक म्हणती तो गुणविहीन ।

एक म्हणती ते वेगळी खूण । सगुण निर्गुण परमात्मा ॥८९॥

एक प्रतिपादिती भेद । एक प्रतिपादिती अभेद ।

एक म्हणती दोन्ही अबद्ध । आमुचें मत शुद्ध देहात्मवादू ॥३९०॥

एक म्हणती हें मिथ्याभूत । प्रत्यक्ष दिसताहे जो येथ ।

तो प्रपंच मानिती सत्य । हेंचि मत एकाचें ॥९१॥

ऐसे भेदवाद सकळ । विचारितां अज्ञानमूळ ।

आत्मा चिन्मात्र केवळ । भेदातें समूळ छेदक ॥९२॥

’आत्मा परिज्ञानमय’ शुद्ध । हें श्लोकींचें मूळ पद ।

तेणें निरसे अज्ञानभेद । आत्मा शुद्ध बुद्ध चिदात्मा ॥९३॥

जेवीं सनक्षत्र रजनी । निवटीत प्रकटे तरणी ।

तेवीं सभेद कार्य निरसूनी । प्रकट चित्किरणीं चिद्भानू ॥९४॥

तेथ गुणेंसी माया उडे । भेदासहित वाद बुडे ।

मूळासह अज्ञान खुडे । चहूंकडे सच्चिदानंद ॥९५॥

आत्मा सच्चिदानंद पूर्ण । तेथ सकळ मिथ्या अज्ञान ।

तें अज्ञाननिरासीं साधन । विवेक सांख्यज्ञान व्यर्थ दिसे ॥९६॥

तेचि विषयींचें निरुपण । श्र्लोकार्धें सुलक्षण ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । साध्यसाधनविभाग ॥९७॥;

. . .